Politics

Chaos rondom koop ‘Googlegronden’ in Eemshaven

Op 22 september 2017 poseert directeur Harm Post van havenbedrijf Groningen Seaports tijdens zijn afscheidsfeest trots voor de foto met commissaris van de Koning René Paas. Die heeft hem net geridderd tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau voor zijn werk in het noordelijkste puntje van Groningen. Post veranderde de Eemshaven in zeventien jaar „van een konijnenparadijs in een belangrijk economisch centrum”, omschrijft RTV Noord zijn verdienste. Zijn grootste huzarenstukje: de komst van het mega-datacentrum van Google.

Terwijl hij geridderd wordt, is Post formeel nog in dienst van het havenbedrijf. Maar hij is dan ook al betaald adviseur van het bedrijf Powerfield van Jean-Louis Bertholet. Die laatste is op dat moment bezig tientallen hectares grond op te kopen van boeren in Eemshaven – officieel voor zonnepaneelparken. Het is precies de grond die het havenbedrijf heel graag zou kopen voor eventuele uitbreiding van Google.


Het havenbedrijf vist achter het net. Bertholet, de nieuwe werkgever van Post, weet zo’n vijfenveertig hectare grond voor de neus van het havenbedrijf weg te kapen. In plaats van hier zonnepanelen aan te leggen, verkoopt hij de grond daarna alsnog aan het havenbedrijf, met een prijsverhoging van tien euro per vierkante meter. De nieuwe directeur König sluit die miljoenentransacties met mondelinge overeenkomsten, waarna alle grond op 3 december 2018 via de notaris geleverd wordt. Bertholet maakt in een klap bijna 4,5 miljoen euro winst.

De kwestie is een van de vele gronddeals die hoogleraar regionaal bestuur Marcel Boogers heeft onderzocht. Naar aanleiding van onthullingen van Nieuwsuur uit 2021 over machtsmisbruik en dubieuze gronddeals rond het datacentrum van Google, schreven Boogers en zijn team een rapport over de grondhandel van Groningen Seaports over de afgelopen tien jaar. Conclusie: het havenbedrijf en bestuurders hebben fouten gemaakt en regels zijn overtreden. De meeste aandacht vraagt Boogers voor de ondoorzichtige, en veel te complexe manier waarop het lokale bestuur in en rond Eemshaven is geregeld en het gebrek aan controle hierop.

Over de dubbele pet van Post, en de extra miljoenen die onnodig zijn betaald, stelt het rapport: „In één geval is er onvoldoende gedaan om (de schijn van) belangenverstrengeling te voorkomen. Het betreft de rol van de vertrekkend directeur van de NV als adviseur bij Powerfield.” Over de mondeling gesloten miljoenendeals door de nieuwe directeur wordt gesteld dat „hier niet is gehandeld in overeenstemming met eisen van democratische sturing, controle en verantwoording bij een transactie die al ter discussie stond.”

’Zakelijk opportunisme‘

Bestuurskundige Boogers velt in zijn rapport geen oordelen over personen, dat laat hij aan de politiek, zegt hij in een toelichting. „Maar we hebben natuurlijk wel vastgesteld dat er in verschillende situaties heel veel is misgegaan en dat regels zijn geschonden. Als zo’n groot bedrijf als Google zich meldt, dan gaan bij lokale overheden de dollartekens oplichten. De vraag is of je dan voldoende oog houdt voor zorgvuldigheidseisen. En dat was hier niet het geval.”

Het rapport oordeelt hard over de manier waarop Groningen Seaports het afgelopen decennium in grond handelde. Het havenbedrijf verkocht vanaf 2013 kavels aan Google voor de bouw van een mega-datacentrum in Eemshaven dat in 2016 opende. De grondaankopen liepen tot in 2020, maar de techgigant heeft de aanvankelijke plannen voor een tweede datacentrum aldaar vooralsnog stilgelegd.

Mede op basis van interviews met betrokken (oud-)bestuurders concludeert het rapport dat het toezicht op de grondaankopen „tussen wal en schip bleek te vallen.” Gevolg: het havenbedrijf handelde uit „zakelijk opportunisme”, waarbij het „publieke en private belang” onvoldoende geborgd was door een gebrek aan democratische controle. Ook ontbraken economische beleidskaders. Grootschalige grondtransacties van tientallen miljoenen euro’s verliepen niet transparant en bevoegdheden waren onduidelijk. Boogers: „In de gesprekken was de neiging om naar anderen te wijzen wel erg groot. Ook hoorden we vaak dat het heel ingewikkeld was en dat de pers het niet goed had begrepen. Maar ze begrepen het zelf ook niet.”

De casus waarmee het havenbedrijf volgens de onderzoekers de grootste fout maakte, was een geheime deal tussen Groningen Seaports met familiebedrijf Bakker Bierum, bij de eerste grondaankopen in 2013. Groningen Seaports wilde kavels van verschillende boeren aankopen en deze in één keer doorverkopen aan Google. Bakker Bierum bezat een groot deel van die grond, maar wilde het niet verkopen voor de zeventien euro per vierkante meter die het havenbedrijf maximaal wilde betalen: het bedrag dat alle boeren zouden krijgen. Bakker Bierum wilde meer – en kreeg dat ook. Maar wel via een omweg, zodat het havenbedrijf kon volhouden dat het alle boeren hetzelfde bedrag betaalde.

In het geheime contract, formeel een ‘vaststellingsovereenkomst’, stond zwart op wit dat Bakker Bierum ten minste vijf windmolenrechten zou krijgen – de toezegging om in de toekomst vijf lucratieve windmolens te mogen plaatsen. Onderzoeker Boogers mocht de overeenkomst, die nog altijd geheim is, inzien en las dat de waarde van de toezeggingen meer dan vijf miljoen bedroeg.

Geheime overeenkomst

Nieuwsuur onthulde vorig jaar het bestaan van deze geheime vaststellingsovereenkomst – de directe aanleiding voor Provinciale Staten om een onafhankelijk onderzoek te eisen. Gedeputeerde Rijzebol (CDA) zei toen over de suggestie van een verwevenheid tussen het verwerven van grond en het verwerven van windturbines: „Ik ben daarvan geschrokken en ik wil dat dit uitgezocht wordt.”

Die verwevenheid staat nu vast, maar door de geheimhoudingsplicht heeft Boogers de vraag of er mogelijk strafbaar is gehandeld niet kunnen beantwoorden. Boogers: „Dat wilden we aan de accountant van het havenbedrijf vragen. Maar die legde zulke voorwaarden op, inclusief boeteclausule, dat we daar vanaf zagen – ook omdat nieuwe informatie onder die geheimhouding zou vallen. Daardoor, en door de opdracht van ons onderzoek, zijn we niet in kunnen gaan op de rol van notarissen en van accountants.”

Terwijl de vaststellingsovereenkomst geheim moest blijven, werden de gevolgen hiervan wel zichtbaar in Eemshaven, zo stellen Boogers en zijn team. Om Bakker Bierum de toegezegde windmolens te kunnen laten bouwen – in sommige gevallen op grond van anderen, of reeds verkochte grond – moest het havenbedrijf complexe notariële constructies optuigen. Zo gaf Groningen Seaports stukken grond uit in pacht, in onderpacht, en zelfs in onder-onderpacht aan Bakker Bierum.

Het havenbedrijf draaide zichzelf met deze ondoorzichtige constructies vast. Zo heeft een boer, die ooit een stuk van de ‘Googlegronden’ bezat, om onopgehelderde redenen bedongen dat hij nog decennialang jaarlijks 30.000 euro ontvangt van het havenbedrijf, voor grond die al lang niet meer van hem is, maar waar Bakker Bierum nu een windmolen op heeft gebouwd. Bij een andere windmolen van het familiebedrijf werd een extreem lage pachtsom afgesproken. Saillant detail: een familie- en directielid van Bakker Bierum werkte ook bij het havenbedrijf.

Ook werden partijen rechtstreeks gedupeerd door de geheime overeenkomst. Stichting Waddenwind had via gebruikelijk routes een vergunning gekregen voor een windmolen, pal tegenover het Google datacentrum. Maar dit bleek te grenzen aan een locatie waarop ook Bakker Bierum een windmolen mocht bouwen. Er kon maar een van de twee molens komen, de andere moest geannuleerd worden. Het conflict tussen Waddenwind en Bakker Bierum eindigde in de rechtszaal, waar Waddenwind geconfronteerd werd met de geheime toezeggingen uit 2013. Gevolg: Waddenwind moest achthonderdduizend euro aan Bakker Bierum betalen, zodat het familiebedrijf zou afzien van de in het geheim toegezegde windmolen.

Constructies te complex

De constructies zijn inmiddels zo ingewikkeld dat ook het havenbedrijf ze zelf niet meer lijkt te begrijpen. Dat komt, zegt Boogers, mede door de ingewikkelde structuur waarin Groningen Seaports georganiseerd is. Op papier leek de verzelfstandiging van het havenbedrijf bijna tien jaar geleden heel logisch. Groningen Seaports werd in 2013 omgebouwd tot een verzelfstandigde, particuliere NV, die de haven als bedrijf moest runnen, verlost van de stroperige overheid. Daarnaast bleef er een overheidstak bestaan. Dat was de Gemeenschappelijke Regeling, een samenwerkingsverband tussen de provinicie Groningen en de twee betrokken gemeenten in het Eemshavengebied, die enig aandeelhouder werd. Via de Gemeenschappelijke Regeling bleef de overheid toch eindverantwoordelijk en bleef er de mogelijkheid de directie te controleren en corrigeren. Dat was althans de bedoeling. „In de praktijk blijkt niet altijd duidelijk wie wat controleert en wie waarop toeziet,” waardoor er „geen sluitend toezichts- en controlemechanisme” is, constateren de onderzoekers. Dat de verzelfstandiging van het havenbedrijf ook nog eens samenviel met de uitbreiding van de haven en de komst van Google „zorgde voor onduidelijkheid over taken en bevoegdheden”.


Duistere derivaten in de Eemshaven

Boogers legt uit wat hoe dat er in de praktijk aan toe ging: „Het Algemeen Bestuur en de Raad van Commissarissen verwijzen steeds naar elkaar, met als gevolg dat niemand gecontroleerd heeft.”

Dat bleek bijvoorbeeld in 2020, toen er voor vijfendertig miljoen euro grond door het havenbedrijf aan Google werd verkocht, waarvan het Havenbedrijf dácht de eigenaar te zijn. Maar voor een groot deel van de grond was de overheid dat nog, via de Gemeenschappelijke Regeling. Het stond al jaren verkeerd in de jaarverslagen van Groningen Seaports. De grond van vijfendertig miljoen werd uiteindelijk in november 2020 voor 1 euro aan het havenbedrijf geschonken, zodat die het alsnog aan Google kon verkopen.

Veel van de gemaakte fouten zijn volgens Boogers het gevolg van de veel te ingewikkelde bestuursstructuur, die hij adviseert op de schop te nemen. Gedeputeerde Rijzebol kwam daarvoor deze vrijdag ook met een plan. Maar het blijft de vraag of daarmee het verleden afgesloten kan worden. Boogers: „De gedeputeerde heeft vorig jaar bij de start van het onderzoek gezegd dat de onderste boven moest komen. Dat is nu nog niet zo.”

Source link

Leave a Reply

Your email address will not be published.