Politics

Grootschalig openluchttheater over de verdorven mens

Halverwege schalt Rammsteins ‘Engel’ op vol volume over de speakers in het Amsterdamse Bos. Het is een moment van pure ontlading: in een ijzingwekkende scène is zojuist verbeeld hoe leden van de Duitse SA zijn vermoord door de SS, tijdens De Nacht van de Lange Messen in 1934.

In deze grootschalige theaterbewerking van Visconti’s La Caduta degli dei (‘The Damned’) uit 1969 zien we een kapotte familie die nog verder wordt aangetast door het opkomend fascisme. Regisseur Ivo van Hove maakte de voorstelling in 2016 bij de Comédie-Française, maar brengt nu met zijn eigen gezelschap Internationaal Theater Amsterdam een remake in het Amsterdamse Bostheater. Ruim dertig acteurs, cameramensen en musici vullen het grote openluchttheater nabij Schiphol.

Ivo van Hove houdt ervan om politiek getouwtrek te vangen in een familiedrama

The Damned gaat over moraalbehoud en machtswellust, en presenteert dat als twee contrasterende krachten die een persoon, een familie en een bedrijf uit elkaar trekken. Centraal staat de familie Von Essenbeck, een grote staalfabrikant die tijdens de opkomst van het nationaalsocialisme in Duitsland een alliantie aangaat met het nieuwe regime.

Typerend is de lange eettafel vol opgepoetst zilverservies, die het grootste deel van de tijd als een van de voornaamste decorstukken op het podium staat. Van Hove houdt ervan om politiek getouwtrek te vangen in een familiedrama. Binnen het familieconstruct kun je grote politieke krachten terugbrengen tot de menselijke maat: slinks opportunisme krijgt zo een gezicht, het categorisch kleinhouden van een ander wordt invoelbaar en moederliefde slaat begrijpelijkerwijs om in nietsontziende haat.

De voostelling begint met de moord op Joachim von Essenbeck (Hugo Koolschijn), de patriarch die besluit samen te werken met een regime dat hij openlijk verwerpt. Eerstelijns opvolger is kleinzoon Martin (Majd Mardo), zeer getroebleerd en stelselmatig klein gehouden door zijn manipulatieve moeder Sophie (Marieke Heebink). Martin is niet opgewassen tegen zijn taak leiding te geven aan de fabriek, maar ook niet in staat dat zelf in te zien, waardoor hij gaandeweg radicaliseert.

The Damned door ITA in het Amsterdamse Bostheater.
Foto Jan Versweyveld
The Damned door ITA in het Amsterdamse Bostheater.
Foto Jan Versweyveld

Live-video

Zoals vaker in het oeuvre van Van Hove en zijn vaste scenograaf Jan Versweyveld, is er in The Damned een grote rol weggelegd voor de wisselwerking tussen toneel en live-video. Een groot scherm op het achtertoneel projecteert vrijwel voortdurend live of vooraf opgenomen beelden. Cameramensen lopen over de speelvloer en zoomen in op wat er anders in de enorme breedte van Bostheater verloren was gegaan. In de vele doodskisten die rechts op het toneel klaarstaan om gevuld te worden, zitten camera’s verstopt, waardoor we zien hoe de doden doorleven in angst en woede. Ook het publiek wordt regelmatig vol in beeld gebracht, als stilzwijgende getuigen maar ook om de plaats en tijd van handeling te verbinden aan de actualiteit.

Van het bos gaat steeds meer dreiging uit, want vijanden kunnen van alle kanten komen

Versweyveld koos voor een open, relatief sober toneelbeeld over de volle breedte van het podium, waardoor de omliggende bosrand als vanzelf onderdeel van de scenografie wordt. Van dat bos gaat steeds meer dreiging uit, als je je in toenemende mate realiseert dat vijanden werkelijk van alle kanten kunnen komen. In een paniekerige zoektocht naar haar zoon, gaat Sophie, gevolgd door een camera, de bossen in, roept zijn naam over de nabijgelegen bosvijver. Dan zoomt de camera in op een affiche van de voorstelling zelf – een knipoog naar de toeschouwer maar tegelijkertijd weer die waarschuwing: we hebben het óók over 2022.

Grote gebaren

De vele personages en subplots dragen bij aan het warrige en complexe kluwen dat een familie(bedrijf) is, maar zorgt ook voor (emotionele) afstand. Theater, of kunst, is bij uitstek geschikt om je te spiegelen aan of te identificeren met de meer verdorven eigenschappen van de mens, maar dat vergt tijd en focus. Met emmers bloed en veel pathos zet Van Hove vooral in op grote gebaren. Meer dan dat je gaat meevoelen met de personages, ontleedt The Damned de structuren van het kwaad.

Tussen de bedrijven door klinkt een snerpende fabrieksfluit, die eraan herinnert dat het motorisch moment misschien een laffe moord was en de kwalijke context het opkomende nationaalsocialisme, maar dat de voortstuwende kracht van dit drama eerst en vooral economisch lijfbehoud en doorgeslagen machtswellust is. Ergo: het is te simplistisch dit portret van verdorvenheid volledig te wijten aan het opkomend naziregime, het verderf zat allang diep in deze mensen geworteld. In de nietsontziende apotheose echoën de woorden van Rammstein in je hoofd na: „Wir haben angst und sind allein, Gott weiss ich will kein Engel sein.”

The Damned door ITA in het Amsterdamse Bostheater.
Foto Jan Versweyveld

Source link

Leave a Reply

Your email address will not be published.